Het goeie, oude vitamine B12
Een soort doos van Pandora? Udo Pollmer heeft de hype rond de begeerde B12 nader bekeken en explosieve informatie aan het licht gebracht.
Pollmers Mahlzeit van 28 december 2025
Er komt irritante informatie aan het licht uit het duistere rijk van de huichelachtige vitaminekeukens: volgens de woorden van het artsengenootschap komt een overdaad aan vitamine B12 inmiddels vaker voor dan een tekort. (18, 37, 66) Vooral bij ouderen komt...
...hypervitaminose tot wel vijf keer vaker voor dan een tekort! (86) Tot dusverre werden senioren juist beschouwd als de bevolkingsgroep, met een tekort aan B12.
Een studie uit Frankrijk waarschuwt: „Een permanent verhoogd vitamine B12-gehalte in het plasma houdt nauw verband met solide tumoren”. (39) Het risico op kanker was bijna zes keer zo hoog. „De stijging van de serumcobalaminespiegel treedt vooral op bij ernstige ziekten”, bevestigen artsen uit Moskou (53). Als er dergelijke correlaties zouden bestaan met “eeuwigheidschemicaliën”, “glyfosaat“ of “fastfood”, dan zou er veel ophef zijn. Maar hier zwijgt de gemeenschap.
Natuurlijk ontkent de geneeskunde het verband met haar B12-kuren. Haar pillen en injecties zouden het B12-gehalte in het beste geval normaliseren. Hypervitaminose zou gewoonlijk het gevolg zijn van de ziekten en niet andersom. (73) Toch vreemd: tot nu toe was B12 een schaars goedje, maar nu wordt het overschot kennelijk een probleem – als donderslag bij heldere hemel!
Heeft de medische wereld misschien angst voor een waarheid, die haar zaken zou kunnen verpesten of zelfs schadevergoedingsclaims zou kunnen opleveren? Waarom onderzoekt zij graag gevallen waarin het vitamine B12-gehalte weliswaar sterk verhoogd is, maar niets bekend is of toegegeven word dat er sprake geweest is van een vitamine B12-therapie? Daarnaast zijn er nog supplementen, die vanwege hun geadverteerde B12-gehalte geslikt worden: bijvoorbeeld algen zoals chlorella of spirulina of multivitaminebonbons.
Een Duits onderzoek onder patiënten met hoge B12-serumspiegels, die zonder supplementen zouden zijn ontstaan, constateerde “veel pathologische aandoeningen ... waaronder nierfalen, hematologische stoornissen, kanker en lever- of auto-immuunziekten.” (73) Dat is heftig, nietwaar?
De verklaring, of beter gezegd, het excuus luidt: “Bij al deze aandoeningen kunnen verhoogde concentraties van B12-transportproteïnen optreden. Bovendien kan bij leveraandoeningen als gevolg van levercytolyse en/of verminderde B12-Clearance een verhoogde afgifte van B12 optreden.” (73) Met andere woorden: niet injecties, capsules of algen, maar de ziekten zelf zorgen voor een overdaad aan B12.
Deze spiegelgevechten worden in de hand gewerkt, doordat de gebruikelijke bloedanalyses zowel “vrij” B12 als B12 dat aan immuuncomplexen is gebonden, registreren. (29) Alleen het eerste zou vitamine-effectief zijn, het laatste daarentegen zou geen effect hebben, maar wel de oorzaak zijn van hoge B12-waarden. (8) Deze complexen kunnen op hun beurt een tekort aan vrij, biologisch effectief vitamine B12 verhullen. (22, 53, 80) Zelfs bij een klinisch zichtbaar, acuut tekort kan er toch veel gebonden B12 in het bloed aanwezig zijn, dat bij een analyse globaal als ‘B12’ wordt aangeduid. Men vraagt zich af waar al die immuuncomplexen ineens vandaan komen. Vroeger waren het eerder uitzonderingen.
Een studie uit Straatsburg constateert droogjes: “Hoge cobalaminewaarden (B12 dus) waren verbonden met hoge sterftecijfers.” Hier zou een hoge vitamine B12-consumptie bij de patiëntenpopulatie eerder zeldzaam zijn geweest. (85) Een meta-analyse uit 2024 met meer dan 90.000 proefpersonen is al duidelijker: “De vitamine B12-concentratie in het serum was positief gecorreleerd met de totale mortaliteit, vooral bij oudere mensen, met een lineair stijgende trend.” (41) De dosis-effectrelatie maakt het aannemelijk dat B12 de oorzaak is.
Daarbij is het al sinds 1968 bekend, dat immuuncomplexen het gevolg zijn van een behandeling met B12, en dit is inmiddels veelvuldig bewezen. (63, 64) “Een behandeling met B12”, aldus een relevant citaat, “was de belangrijkste oorzaak van een hoog B12-gehalte”. (58) Deze complexen zouden geen enkele pathologische betekenis hebben, zelfs niet als ze gepaard gaan met zeer ernstige ziekten. (64) Elk kind weet immers al, dat vitamines onvoorwaardelijk gezond zjn.
Het was donker, de maan scheen helder
Vroeger waren er bij hogere spiegels geen gezondheidsproblemen bekend. Een overdosis vitamine B12 werd als onschundig beschouwd, omdat deze via de urine zou worden uitgescheiden. Waarom zijn er tegenwoordig steeds meer studies die een opvallende stijging van het aantal ziektegevallen vaststellen, niet alleen bij mensen, maar ook in dierproeven? Na toediening van megadoses aan muizen leed hun darmflora. Hun vermogen om ziektekiemen af te weren werd aangetast. In plaats daarvan bevorderde de vitamine darmontstekingen. (30)
Onaangedaan adviseert een onzelfzuchtige medische wereld haar patiënten met darmontstekingen zoals coeliakie, Crohn of prikkelbare darm extra porties B12. Ook bij een verkeerde kolonisatie van de dunne darm, een typisch gevolg van een dwangmatige volwaardige voeding, wordt graag een tekort gediagnosticeerd. (56) De klanten krijgen dan meteen extra vitamines. (31, 57)
Naast darmproblemen worden vooral eetstoornissen zoals veganisme en het gebruik van protonpompremmers tegen brandend maagzuur als oorzaak van een tekort beschouwd. (40) Een belangrijke maar meestal over het hoofd geziene oorzaak is de consumptie van sucralose. Deze zoetstof reageert met B12, waardoor de vitamine zijn werking verliest. (47) Puur toevallig bevatten zelfs B12-preparaten deze zoetstof. Toevallig is sucralose ook de meest geconsumeerde zoetstof.
Een andere oorzaak is de bereidwillige inname van hooggedoseerde vitamine C en het sporenelement koper. Beide vernietigen B12. (2, 6) Zelfs in gewone multivitaminepreparaten wordt de vitamine afgebroken, bijvoorbeeld in injectieoplossingen of sapflessen. (87) En dan verbazen ijverige vitamine-slikkers zich over tekorten.
Als B12 wordt gecombineerd met vitamine B6, neemt het risico op een heupfractuur enorm toe. (44) In combinatie met foliumzuur werd in twee grote Noorse dubbelblinde studies een opvallende toename van longkanker vastgesteld. (26) In hoge doses bevordert B12 ook het ontstaan van glaucoom. (42) Desondanks worden B12-supplementen als „schutspatronen“ bij glaucoom „afgevuurd“ – uiteraard in combinatie met B6. (68) En tegen heupfracturen zouden multivitaminen weer helpen. (5) Zijn ze allemaal met blindheit geslagen?
De vitamines zijn pseudo, de ziekten zijn echt
Als er bijvoorbeeld door ontstekingen in het maag-darmkanaal een tekort is ontstaan, betekent dat nog lang niet dat B12-toediening soelaas biedt. Bij een verkeerde kolonisatie van de dunne darm zet de overwoekerende darmflora (SIBO, het zogenaamde Overgrowth-Syndrom) de B12 om in zogenaamde pseudovitaminen. (10) Deze kunnen in hogere doses een tekort versterken, omdat ze de echte vitamine aan de transporters blokkeren – ook dan wanneer de persoon voldoende echte B12 inneemt. (11) Een hoge inname van “B12” kan dus op de lange termijn het tegenovergestelde effect hebben van wat de therapeut of patiënt hoopt.
De term “pseudovitamine“ is verwarrend, omdat hij op verschillende manieren wordt gebruikt. Soms verwijst hij naar alle B12-achtige verbindingen die geen B12 zijn, soms alleen naar een heel specifieke verbinding. In dat geval worden de overige pseudovitaminen als “analogen“ beschouwd. Ze hebben niet alleen geen vitamine-werking, ze zijn ook schadelijk voor de gezondheid omdat ze een tekort aan vitamine B12 veroorzaken. Hoe meer analogen er in het lichaam aanwezig zijn, des te slechter het de echte vitamine kan benutten.
Ook de echte B12 is geen specifieke substantie, maar de verzamelnaam voor meerdere, zeer vergelijkbare moleculen. De gebruikelijke analyse registreert meestal alle moleculen, of ze nu pseudo zijn of niet, en geeft ze weer als “B12“. Een gelukkige omstandigheid voor aanbieders van dubieuze B12-preparaten.
Natuurlijk probeert het lichaam zich in het dagelijks leven tegen pseudovitaminen te beschermen. Eerstens bindt de echte B12 – en alleen deze – zich aan transcobalamine I uit het speeksel. De maag stuurt de Intrinsic Factor, waarop het B12 in de darm wordt overgedragen, bij.
Het complex bindt zich daar aan de Receptor Cubiline. In het darmslijmvlies wordt de Intrinsic Factor weer uit het complex verwijderd en gekoppeld aan transcobalamine II. Dit eiwit wordt onder andere in de lever geproduceerd. Pas nu kan de B12 door de lichaamscellen worden opgenomen.
Na gebruik ondergaat de vitamine de enterohepatische kringloop. Zo gaat er niets verloren. Het lichaam controleert de door de gal uitgescheiden B12-moleculen op hun biologische werkzaamheid. Alleen intacte, echte B12 wordt opnieuw opgenomen. Beschadigde moleculen of pseudovitaminen worden uitgescheiden. Zelfs bacteriën in de gezonde darmflora van de mens zijn in staat om echt B12 van pseudovitaminen te onderscheiden. (21) Via de ontlasting worden allereerst de valse vitaminen uitgescheiden. (3) Het echte B12 is meestal afkomstig van de darmflora. (46) In de dikke darm is resorptie helaas niet meer mogelijk.
Nu wordt duidelijk waarom het lichaam deze absurde inspanning levert. De pseudovitaminen zijn zo weerzinwekkend voor het lichaam dat het een meerfasig veiligheidssysteem hanteert. “Deze transportsystemen lijken mensen en dieren te beschermen tegen de potentieel schadelijke effecten van natuurlijk voorkomende cobalamine-analogen.” (3) Zo voorkomt het lichaam een gevaarlijk tekort aan het echte B12.
Tekort aan vitamine W = Weten
Het lichaam heeft slechts sporen van B12 nodig. Omdat deze vitamine echt van levensbelang is, legt het voor de zekerheid een voorraad aan voor tijden van schaarste. Die is meestal goed voor een decennium. De totale voorraad van de mens wordt geschat op twee tot drie milligram. Bij gezonde mensen is een tekort alleen mogelijk als ze volledig afzien van dierlijke producten. Zelfs bij incidentele consumptie van dierlijke producten wordt voldoende B12 opgenomen. Tenzij er te veel pseudovitaminen in de weg zitten.
Pasgeborenen worden meestal geboren met een B12-reserve. Bij kinderen van veganisten traden echter deficiëntieziekten zoals pernicieuze anemie op, omdat de zwangere vrouwen al niet over de nodige reserves beschikten; het lichaam van de vrouw houdt de schaarse restvoorraad voor zichzelf.
Op oudere leeftijd neemt het vermogen om B12 op te nemen echter af. Ouderen krijgen daarom meteen een hele “kuur” in de vorm van injecties toegediend. Er wordt dan zes keer een megadosis toegediend – in dit geval telkens één of twee milligram. Dit is nodig om er zeker van te zijn dat het voldoende is, omdat het lichaam bij een injectie slechts een klein deel benut. (57)
Inmiddels worden megadoses ook oraal toegediend, want daardoor sijpelt er altijd een beetje door in het weefsel. (57) Het idee van orale toediening, helemaal zonder injectie, gaf de B12-hype een nieuwe impuls. Om een idee te krijgen van wat het lichaam ervan vindt: bij 1 µg neemt het ruim de helft op, bij 50 µg nog maar 3 % en bij 1000 µg nog maar ruim 1 procent. 1000 µg is 1 mg, dus de gebruikelijke therapeutische dosis. Bij een injectie van 1000 µg is dat nog steeds 150 µg, oftewel 15% van de dosis. (15)
Of dit ook de vorming van pseudovitaminen en immunoglobulinen stimuleert, is nog maar de vraag. Want de complexe biochemische regulering van de resorptie, die ervoor zorgt dat alleen echt B12 wordt opgenomen, wordt gewoon overspoeld; artsen spreken van een transporter-onafhankelijke absorptie. (57) Pseudovitaminen hopen zich vooral op in de lever, deels ook in de erytrocyten en in de hersenen. (38)
Goudezels
Op zoek naar geldbronnen zijn diabetici een lucratieve goudezel gebleken. De populaire opvatting dat hun medicijn metformine een tekort veroorzaakt (65), wat op zijn beurt neuropathieën en een reeks andere ziekten zou bevorderen, kan onverwachte gevolgen hebben: “Onze resultaten”, aldus een studie met 3500 diabetici, “bij wie deze vitamine als aanvullende therapie ingezet werd, lieten een statistisch significante stijging van het vitamine B12-spiegel in het serum zien, samen met lever-, bloed-, borst-, nier-, schildklier- en neurologische aandoeningen en verschillende solide tumoren.” (1). Welterusten dan, Marie!
Dit spectrum aan ziekten klinkt minder naar pseudovitaminen, maar meer naar algenvergiftiging. Sommige van deze gifstoffen veroorzaken ook nog eens diabetes; ze tasten de alvleesklier aan. (82, 83) In de diabetologie zou al lang een alarmstemming moeten heersen, maar zoals de duivel het wil, worden algen inclusief spirulina, juist van ganser harte aanbevolen aan diabetici als bron van B12.e aanbevolen.
Algen kunnen echter in principe geen B12 aanmaken, of het nu gaat om wakame, chlorella of nori (porphyra). Ze bevatten wel inactieve B12-analogen, oftewel pseudovitaminen. (20, 79, 81) Dit geldt ook voor kombu-algen, die door Japanse koks worden gewaardeerd als smaakversterker. Het kan zijn dat er ook bacteriële B12 in zit (7). Maar als ze gedroogd naar Europa worden verscheept in doorzichtige zakjes bij de klant worden bewaard, verdampt de zeer gevoelige vitamine uiterlijk in de kookpot tot de laatste molecule. Wat er hooguit overblijft, zijn algengifstoffen.
Voor het geval algen echt B12 bevatten, dan is dat ofwel afkomstig uit fecaliën of uit bacteriën. Het schijnt te volstaan, om algen in open bassins te kweken: hoe smoezeliger de smurrie, hoe meer vitamine. Hoe schoner de installatie, des te magerder de opbrengst. (72)
Momenteel is er veel belangstelling voor een speciale soort zee-sla, de groene alg Ulva fenestrata, als bron van B12. (69) In uitzonderlijke gevallen kan dat zelfs kloppen: deze algen worden “gemest“ in het lekkere afvalwater van visverwerkers. (67) De ingewanden, vooral van haringen, zouden bijzonder rijk aan B12 zijn. (48) En waar halen de haringen dat vandaan? Uit het zeewater. Het wordt daar geproduceerd door de bacterie Thaumarchaeota en opgenomen door fytoplankton. Via de voedselketen hoopt het zich op. (79) Daarom is vis een originele bron van B12.
Hetzelfde geldt voor planten: ook hier hebben fecale verontreinigingen waarschijnlijk bijgedragen aan de vitamine verzorging; bijvoorbeeld bij eendenkroos, een nieuwe ster aan het firmament boven Veganistan. Met de groeten van de eenden. Of in het laboratorium werd onvoldoende aandacht besteed aan de regel “Na het toilet en voor het eten, handen wassen niet vergeten”; misschien om eindelijk eens resultaten te kunnen presenteren, die de tijdgeest behagen en voor de carrière bevorderlijk zijn?
Paddenstoelen kunnen de vitamine net zo min synthetiseren als algen of planten; ze nemen het echter op uit het substraat als daar fecale B12 wordt aangeboden in de vorm van mest of wanneer daarin bacteriën leven, die B12 produceren. (79) Hieruit zouden bijvoorbeeld ook de B12-gehaltes kunnen stammen, die in duindoorn gevonden werden. Natuurlijk leveren paddenstoelen ook pseudovitaminen. Daarom zijn ze, net als planten of algen, geen aanbeveling. Tenzij de klant weet welke bacteriën in welke compost aanwezig waren en welke struiken en vruchten daarop groeiden.
Insecten vormen waarschijnlijk geen uitzondering, tenzij het fecaal-aficionado’s zijn, zoals bromvliegen, kakkerlakken of mestkevers. In krekels bleek de beloofde B12, zoals verwacht, pseudo-B12 te zijn. (50) Mosselen daarentegen bevatten echte B12, (4) maar helaas filteren ze algengifstoffen uit het water en hopen deze op. (14). Het zijn dus dubieuze kandidaten. De veiligste vitaminebronnen zijn nog steeds herkauwers, roofvissen en lever.
Vrucht-vlees dankzij bacillen
Fermentatieproducten worden beschouwd als hoopgevende bronnen van B12, zoals tempeh, een sojaproduct dat wordt gemaakt met schimmels van het geslacht Rhizopus. De B12 die daar aanvankelijk in werd ontdekt, bleek later een pseudovitamine te zijn. De producent was een bacterie genaamd Klebsiellla pneumoniae, die als verontreiniging de startercultuur besmet had. (4) Zo heeft een schattige veroorzaker van longontsteking enthousiasme gewekt in de veganistische keuken. Ook zuurkool, zuurdesem of probiotica zoals lactobacillen leveren in plaats van B12 slechts een beetje pseudovitamine. (62)
Als voorzichtige blik in de toekomst kan alcoholvrij bier worden genoemd, dat blijkbaar een beetje echte B12 bevat. De bron hiervan is de Propionibacterium freudenreichii, die brouwers gebruiken voor de fermentatie van hun drank. De hoeveelheden B12 zijn echter zo gering dat het (nog) niet loont om bij een barbecueworstje alcoholvrij bier te drinken. De worst bevat namelijk voldoende B12. Helaas produceert de Propionibacterium ook pseudovitamine. (17, 23)
Deze bacterie is geschikt voor de biotechnologische winning van B12 (52) en gedijt zelfs op afval van de voedingsindustrie, zoals oude frituurolie (13, 32), vooral in combinatie met extra toevoegingen van kobalt (17). Dit element is echter gevreesd vanwege zijn enorme giftigheid, ook al wordt het soms gebruikt voor doping. (54)
Dit heeft natuurlijk de interesse van de branche gewekt: zij overweegt bijvoorbeeld haar persafval of melasse met behulp van propionibacteriën op te waarderen. Daarbij breken de bacteriën suiker af, waardoor naast B12 ook het conserveermiddel propionzuur (E 280) ontstaat. (52) Met behulp van moderne gentechnologische procédés is het slechts een kwestie van tijd voordat het vrucht-“vlees“ in de nectar lokt met de belofte dat het “net zo vitaminerijk is als een kleine steak”.
Spirulina: geen vis, geen vlees, niet eens alg
Een vermeende alg, die B12 zou leveren, is spirulina. In werkelijkheid is het een cyanobacterie die voor commerciële doeleinden veelvuldig door mutatieveredeling werd bewerkt. Ook al produceert spirulina zelf geen van de bekende algengifstoffen, toch wordt het vaak in verband gebracht met zijn gifproducerende verwanten. In de VS eisen de autoriteiten daarom het inzetten van een gedefinieerde stam, zodat het eindproduct vrij is van microcystines. Een andere cyanobacterie is de zogenaamde blauwalg Aphanizomenon flos-aquae, kortweg AFA-alg, ook hier werden in dezelfde mate cyanotoxines aangetroffen. (25, 36)
Uit een onderzoek onder bijna 100 “microalgen”-kwekers in Frankrijk bleek dat de kleinschalige sector blijkbaar geen idee heeft wat er in hun vijvers en bassins ronddobbert. In plaats van de juiste soorten gedijden er een tiental vreemde cyanobacteriën in de voedingsoplossingen. (51) Hoe het er in de vele bedrijven die een controle hadden geweigerd uitzag, valt alleen maar te speculeren. Wat de ongenode “gasten“ aan gifstoffen produceren, is in duisternis gehuld.
Spirulinaculturen gedijen goed met afvalwater. Volgens Aziatische deskundigen is varkensmest niet alleen een goede methode om de voedingsstoffen optimaal te benutten, maar ook om het afvalwater te zuiveren. (12. 16) De ecobalans is uitstekend, evenals de economische rendabiliteit. Tegelijkertijd verklaart het claims dat spirulina vitamine B12 bevat; want B12 is een typische indicator voor fecaliën.
China is een belangrijke exporteur van “natuurlijke” B12, zoals vele klanten het verlangen. Terwijl er in 1989 wereldwijd slechts 3 ton B12 werd geproduceerd, vermoedelijk vooral door chemische synthese, bedroeg de Chinese productie in 2020 alleen al meer dan 30 ton. (13) Aziatische varkens knorren vrolijk als ze aan Europese veganisten denken.
Is het toeval dat het spectrum van ziekten bij hoge B12-waarden doet denken aan vergiftiging met cyanotoxines? Pseudovitaminen zorgen voor een tekort, wat al erg genoeg is, maar cyanotoxines zorgen voor een breed spectrum aan ernstige ziektebeelden, naargelang toxine. Alleen al de groep microcystines omvat tot nu toe 279 bekende structuren. (33) Toxicologen hebben herhaaldelijk vondsten gedaan in “algen”-supplementen, waarbij de grenswaarden, voor zover die al bestaan, tot wel 50 keer werden overschreden. Cyanotoxines vernietigen de lever, sommige veroorzaken kanker, andere beschadigen zenuwen en hersenen. (19, 24, 35, 59, 61, 76)
In het geval, van Alzheimer is er een direct verband: in het bloed van patiënten waren onevenredig veel “inactieve” B12-moleculen aantoonbaar, d.w.z. pseudovitaminen (43), zoals die overheersen in spirulina- en algenpreparaten (27, 34, 77, 78). Maar tegelijkertijd kunnen ze met cyanotoxines belast zijn. Juist deze groep mensen krijgt bijzonder graag supplementen voorgeschreven. (71)
“De overstap in het brein is bijzonder zorgwekkend, omdat microcystine aantoonbaar de bloed-hersenbarrière passeert en neurodegeneratieve pathologieën veroorzaakt.“ (33) Dit geldt niet alleen voor microcystines zoals MC-LR, maar ook voor oude bekenden zoals BMAA. (9, 60) Ze zijn typisch voor alle soorten algen, vooral zulke, die als bron van B12 verkocht worden. (74, 84)
Een andere aanwijzing wordt gegeven door de reeds genoemde protonpompremmers tegen brandend maagzuur. “Neurologische bijwerkingen ... zijn cognitieve stoornissen, neuropathieën, depressies, angststoornissen en hallucinaties”, aldus de medische vakpers. (45) Wellicht zijn de pillen onschuldig en is het effect eerder te wijten aan pogingen om het dreigende B12-tekort te behandelen met hooggedoseerde preparaten. Hetzelfde kan in sommige gevallen van darmontstekingen worden aangenomen.
Ja, maar de Japanners ...…
eten toch algen zoals wij hier ons brood? Zeealgen zoals Ulva fenestrata zou zelfs vlees kunnen vervangen. Algen zouden een superfood zijn en de reden waarom Japanners zo oud worden.
Niets is absurder dan: dat de honger hen ertoe dreef dat spul te eten, niet veganistische gezondheidswaanzin. Algen waren altijd voedsel voor arme drommels. In de loop van de tijd hebben zij wegen en middelen gevonden, om sommige soorten door een geschikte bereiding eetbaar te maken. Tegenwoordig gebruikt de Japanse keuken kombu-algen om vleesbouillon na te bootsen en nori-algen als omhulsel voor rijstrolletjes (sushi). Ulva-soorten vervangen groene sla. Hoe dan ook, er is geen kipsaté, geen biefstuk en geen schnitzel van te maken.
Bij de verwerking staat de ontgifting voorop. Voorbeeld hijiki-algen: na de oogst worden ze gedroogd tot ze zwart zijn. De kleur komt van het oneetbare pigment phlorotannine. Het smaakt bitter en dient de alg om vijanden zoals dinoflagellaten af te weren. (88, 92)
Om het gehalte aan giftige phlorotannine te reduceren, wordt de massa urenlang met bruine algen zoals Eisenia bicyclis gekookt. Om de resterende phlorotannine te verwijderen, wordt het geheel nogmaals vele uren gestoomd. Voor consumptie wordt de gedroogde hijiki opnieuw gekookt, bijvoorbeeld met sojasaus en suiker, om een garnituur voor bij de rijst te verkrijgen. Zijn er werkelijk mensen, die geloven dat Japanners bij hun algen letten op het gevoelige B12? Gezien hun visconsumptie hebben ze daar zeker geen reden toe.
Maar zelfs een zorgvuldige verwerking is niet in staat de hijiki-alg in een “gezond“ voedingsmiddel te veranderen. Hijiki accumuleert arseen. (93) Slechts 3 procent algen in rattenvoer leidt al tot een vergiftiging. (95) De gezondheidsautoriteiten in Azië waarschuwen inmiddels hun bevolking. In geval van nood kunnen burgers hun hijiki nogmaals grondig koken en het water daarna weggooien. Maar het zou gezonder zijn om er maar helemaal van af te zien.
Gelukkig zijn de algenproducten die onze voedingsindustrie gebruikt, in de regel gezuiverde grondstoffen zoals alginaten (E 400 – 404), agar-agar (E 406) of carrageen (E 407). De potentiële voedingswaarde van algen doet er niet toe, hier gaat het alleen om de technische geschiktheid, om de diversiteit van zoetwaren en desserts te verhogen. Tot nu toe is nog niemand op het idee gekomen om de daarin aanwezige algenproducten als garantie voor gezondheid en eeuwig leven te promoten.
Waar mensen zich geen vlees en brood kunnen veroorloven, kauwen ze in hun nood ook op algen. Dit gebeurde soms ook aan de Duitse kusten, bijvoorbeeld tijdens de hongerwinter van 1946/47. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden ze beschouwd als “oorlogsgroenten”. Zeewier was hoogstens geschikt als veevoer. (89) Als een bevolking generatieslang bepaalde voedingsmiddelen moet consumeren, dan probeert de spijsvertering zich aan de voeding aan te passen. Dit gebeurde in Noord-Europa met melk en lactose, en in Japan met algen. Daarom hebben Japanners een darmflora die in staat is om algen te verteren.
De enzymen werden overgenomen van in zee levende bacteriën zoals Zobellia galactanivorans en geïntegreerd in het genoom van darmbacteriën zoals Bacteroides plebeius (Phocaeicola plebeius). Ze maken het mogelijk om rode algen van het geslacht Porphyra (bijv. nori) calorisch te benutten. (90, 91, 94)
Het getuigt van onwetendheid om lokale voedingsgewoonten, die ok nog eens uit nood geboren werden, aan de wereld als voorbeeld te presenteren. Ze zijn geen voorbeeld, maar het resultaat van de beschikbare voedingsbronnen en de spijsverteringsenzymen of het metabolisme van de bewoners. Japanners kunnen algen verteren. De meeste Europeanen kunnen dat niet. De noodgedwongen consumptie van algen is ook te herkennen aan de ziekte “Hashimoto”, die wordt veroorzaakt door het notoir verhoogde jodiumgehalte van veel algen. Het is geen toeval dat deze schildklieraandoening naar een Japanse arts is vernoemd.
Wie hier meet, meet meestal onzin
Tot nu toe bestaat er geen betrouwbare en tegelijkertijd betaalbare routinematige methode voor het meten van echt B12 in het bloed. Analyses van vitamine B12 zijn veeleisend, niet alleen vanwege de extreem lage concentraties, de instabiliteit, de hoge lichtgevoeligheid en als gevolg van hun gelijkaardige afbraakproducten.
De veelgebruikte immunofluorescentie meet ook pseudovitaminen mee, evenals de wijdverbreide microbiologie. Daarom worden vaak surrogaatmarkers als maatstaf gebruikt, zoals methylmalonzuur, holo-transcobalamine of totaal homocysteïne. Maar ook deze markers zijn gevoelig voor fouten. (28, 49) Veel methoden vereisen niet alleen analytisch gespecialiseerd personeel, maar ook dure apparatuur en reagentia zoals radio-isotopen. Al met al een vabanquespel voor de patiënt.
Alleen al de veelheid aan methoden laat zien hoe ontevreden de analisten zijn met het bestaande aanbod. Er is chemiluminescentie, fluorescentiespectroscopie, oppervlakteplasmonresonantie, HPLC-PDA-analyse, Ramanspectroscopie en omgekeerde fase vloeistofchromatografie (RP-LC), elektrochemische sensoren en nanosensoren, ELISA-kits en papierchromatografie, om er maar een paar te noemen (70). Ook de wijdverbreide cyanidering vóór de bepaling met LC-MS/MS of HPLC/UV is niet altijd doeltreffend, omdat ze de verschillende vormen niet diferentieert. (46, 55, 75)
Geluid en rook
Iedereen wil B12, niet alleen veganisten en ouderen. Tegenwoordig hoort de vitamine bij de levensstijl en wordt het van baby's tot bejaarden, geconsumeerd. Hetzelfde geldt voor de veeteelt. Zelfs in de varkenstrog worden supplementen toegevoegd. Na het lieve vee heeft de hype nu ook onze huisdieren bereikt.
Maar hoe wordt de boomende markt van waren voorzien? Welke rol spelen “spirulinapreparaten” uit varkensmest of algen uit afvalwater met pseudovitaminen en cyanotoxines? De reiniging en controle zijn kostbaar. Gezien de snel groeiende vraag is voorzichtigheid geboden. Elke reinigingsstap verlaagt de opbrengst. Wie zich in de concurrentiestrijd moet handhaven, zal deze mogelijkheid om te besparen niet graag laten schieten.
Het veiligst is nog steeds de chemische synthese, die levert het tamelijk stabiele cyano-cobalamine, zonder pseudovitaminen en cyanotoxines. Maar de veeleisende klantenkring geeft de voorkeur aan “natuurlijke“ preparaten, die duurder en onstabieler zijn. In Waanwolkenland wordt verwacht dat het product ook “vrij van gentechniek“ is. Geen probleem: vitamine B12 wordt vaak geproduceerd met genetisch gemodificeerde micro-organismen. Omdat de stofwisselweg complex is, werden in de bacteriën meerdere genen tegelijk veranderd. De daarmee geproduceerde vitamines, bevatten echter geen GMO's meer en zijn dus logischerwijs “gentechniekvrij“.
De menselijke behoefte is niet eens bekend. Voedingsdeskundigen maken zich ook hier belangrijk met fantasiecijfers. Voor kinderen en jongeren, evenals voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, werden de aanbevelingen van de Europese Levensmiddelenautoriteit EFSA op grond van vermoedingen geschat. (28) En de waarden voor volwassenen? “Uit experimentele gegevens van personen met pernicieuze anemie ... blijkt dat een dagelijkse inname van 1,5-2 μg cobalamine de minimale behoefte is voor het behoud van een normale hematologische status”, aldus de EFSA. Dat klinkt redelijk, maar voldoet waarschijnlijk niet aan de zakelijke behoeften.
Daarom kiest de EFSA voor een nieuwe aanpak: “Op basis van ... de schatting van de onvermijdbare dagelijkse verliezen aan cobalamine, ligt de geschatte behoefte aan cobalamine tussen 4 en 20 μg/dag, ... Het panel ... stelt vast dat op basis van de beperkte beschikbare gegevens geen gemiddelde behoefte (AR) kan worden bepaald.” Wat volgt hieruit? “Daarom stelt het panel een AI (adequate intake) voor cobalamine vast van 4 μg/dag voor volwassenen”. Opdat wij dit correct verstaan: bij een acuut tekort volstaat 2 microgram per dag: bij een toereikende verzorging zijn al 4 µg nodig.
De Duitse apothekersuitgeverij Deutsche Apotheker Verlag is blij voor haar lezers en schuift de DGE naar voren: “Volwassenen moeten meer vitamine B12 innemen, adviseert de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE). In 2022 heeft zij de referentiewaarden voor de vitamine B12-inname herzien en met een derde verhoogd.”
Maar zelfs dat is nog niet genoeg voor een vitamineverslaafde zakenwereld: “Momenteel wordt er vanuit gegaan”, zo klagen artsen, “dat de aanbevolen dagelijkse dosis mogelijk niet voldoende is om de genomische stabiliteit te waarborgen en dat voor een optimaal plasmaspiegel ... een dagelijkse inname van 7 μg/dag nodig zou zijn.” (86) Er zijn al capsules op de markt die 5000 µg aan zogenaamd “B12” bevatten – vegan, zonder gentechniek en uit natuurlijke bron.
Literatuur
1. Abu-Zahab ZA et al: Frequency of comorbid diseases with high serum Vitamin B12 levels in patients attending King Salman Medical City (KSAMC), at Madinah. International Journal of Health Sciences 2025; 19: 15-21
2. Ahmad I et al: Effect of ascorbic acid on the degradation of cyanocobalamin and hydroxocobalamin in aqueous solution: a kinetic study. AAPS PharmSciTech 2014; 15: 1324-1333
3. Allen RH, Stabler SP: Identification and quantitation of cobalamin and cobalamin analogues in human feces. American Journal of Clinical Nutrition 2008; 87: 1324-1335
4. Areekul S et al: The source and content of vitamin B12 in the tempehs. Journal of the Medical Association of Thailand 1990; 73: 152-156
5. Beeram I et al: Multivitamins and risk of fragility hip fracture: a systematic review and meta-analysis. Archives of Osteoporosis 2021; 16: e29
6. Bergström T et al: Vitamins at physiological levels cause oxidation to the DNA nucleoside deoxyguanosine and to DNA—alone or in synergism with metals. Mutagenesis 2012; 27: 511–517
7. Bito T et al: Characterization and quantitation of vitamin B12 compounds in various Chlorella supplements. Journal of Agricultural & Food Chemistry 2016; 64: 8516–8524
8. Bowen RAR et al: Markedly increased vitamin B12 concentrations attributable to IgG-IgM-vitamin B12 immune complexes. Clinical Chemistry 2006; 52: 2107-2114
9. Bradley WG, Mash DC: Beyond Guam: the cyanobacteria/BMAA hypothesis of the cause of ALS and other neurodegenerative diseases. Amyotrophic Lateral Sclerosis 2009; 10 (Suppl 2): 7-20
10. Brandt LJ et al: Production of vitamin B12 analogues in patients with small-bowel bacterial overgrowth. Annals of Internal Medicine 1977; 87: 546-551
11. Brandt LJ et al: The effect of bacterially produced vitamin B12 analogues (cobamides) on the in vitro absorption of cyanocobalamin. American Journal of Clinical Nutrition 1979; 32: 1832-1836
12. Cai XB et al: Cultivation of spirulina platensis in digested piggery wastewater pretreated by sbr with operating conditions optimization. Huan Jing Ke Xue 2017; 38: 2910-2916
13. Calvillo A et al: Bioprocess Strategies for Vitamin B12 Production by Microbial Fermentation and Its Market Applications. Bioengineering 2022; 9: e365
14. Camacho-Muñoz D et al: Rapid uptake and slow depuration: Health risks following cyanotoxin accumulation in mussels? Environmental Pollution 2021; 271: e116400
15. Carmel R: How I treat cobalamin (vitamin B12) deficiency. Blood 2008; 112: 2214–2221
16. Chaiklahan R et al: Cultivation of spirulina platensis using pig wastewater in a semi-continuous process. Journal of Microbiology & Biotechnology 2010; 20: 609–614
17. Chamlagain B et al: In situ production of active vitamin B12 in cereal matrices using Propionibacterium freudenreichii. Food Science & Nutrition 2018; 6: 67–76
18. Chiche L et al: Hypervitaminémie B12 en médecine interne: résultats de l’étude BDOSE. Revue de Médecine Interne 2009; 30 (Suppl 4): S377
19. Costa ML et al: Hepatotoxicity induced by paclitaxel interaction with turmeric in association with a microcystin from a contaminated dietary supplement. Toxicon 2018; 150: 207-211
20. Dagnelie PC et al: Vitamin B-12 from algae appears not to be bioavailable. American Journal of Clinical Nutrition 1991; 53: 695-697
21. Degnan PH et al: Human gut microbes use multiple transporters to distinguish vitamin B12 analogs and compete in the gut. Cell Host & Microbe 2014; 15: 47–57
22. Delgado JA: Interference by vitamin B12-Macrocomplexes: towards an effective detection and correct interpretation of hypo- and hypervitaminemia. Advances in Laboratory Medicine 2024; 5: 386-393
23. Deptula P et al: Food-like growth conditions support production of active vitamin B12 by Propionibacterium freudenreichii 2067 without DMBI, the lower ligand base, or cobalt supplementation. Frontiers in Microbiology 2017; 8: e368
24. Drobac Backović D, Tokodi N: Blue revolution turning green? A global concern of cyanobacteria and cyanotoxins in freshwater aquaculture: A literature review. Journal of Environmental Management 2024; 360: e121115
25. Drobac Backović D, Tokodi N: Cyanotoxins in food: Exposure assessment and health impact. Food Research International 2024; 184: e114271
26. Ebbing M et al: Cancer incidence and mortality after treatment with folic acid and vitamin B12. JAMA 2009; 302: 2119–2126
27. Edelmann M et al: Riboflavin, niacin, folate and vitamin B12 in commercial microalgae powders. Journal of Food Composition and Analysis 2019; 82: e103226
28. EFSA NDA Panel: Scientific Opinion on Dietary Reference Values for cobalamin (vitamin B12). EFSA Journal 2015; 13: e4150
29. Fedosov SN, Nexo E: Macro-B12 and unexpectedly high levels of plasma b12: a critical review. Nutrients 2024; 16: e648
30. Forgie AJ et al: Over supplementation with vitamin B12 alters microbe host interactions in the gut leading to accelerated Citrobacter rodentium colonization and pathogenesis in mice. Microbiome 2023; 11: e21
31. Greco A et al: Glucose breath test and Crohn's disease: Diagnosis of small intestinal bacterial overgrowth and evaluation of therapeutic response. Scandinavian Journal of Gastroenterology 2015; 50: 1376-1381
32. Hajfarajollah H et al: Vitamin B12 biosynthesis over waste frying sunflower oil as a cost effective and renewable substrate. Journal of Food Science & Technology 2015; 52: 3273–3282
33. Hedrick E et al: Microcystin: From blooms to brain toxicity. Journal of Cellular Signaling 2025; 6: 29-38
34. Herbert V, Drivas G: Spirulina and vitamin B12. JAMA 1982; 248: 3096-3097
35. Hernandez BY et al: Cyanotoxin exposure and hepatocellular carcinoma. Toxicology. 2023; 487: e153470
36. Heussner AH et al: Toxin content and cytotoxicity of algal dietary supplements. Toxicology & Applied Pharmacology 2012; 265: 263-271
37. Jammal M et al: Concentration plasmatique élevée de la vitamine B12: un indicateur des maladies hépatiques ou tumorales? Revue de Médecine Interne 2009; 34: 337-341
38. Kanazawa S, Herbert V: Noncobalamin B12 analogues in human red cells, liver, and brain. American Journal of Clinical Nutrition 1983; 37: 774-777
39. Lacombe V et al: Persistent elevation of plasma vitamin B12 is strongly associated with solid cancer. Scientific Reports 2021; 11: e13361
40. Lam JR et al: Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA 2013; 310: 2435-2442
41. Liu K et al: The origin of vitamin B12 levels and risk of all-cause, cardiovascular and cancer specific mortality: A systematic review and dose-response meta-analysis. Archives of Gerontology & Geriatrics 2024; 117: e105230
42. Liu Z et al: Relationship between high dose intake of vitamin B12 and glaucoma: Evidence from NHANES 2005–2008 among United States adults. Frontiers in Nutrition 2023; 10: e1130032
43. McCaddon A et al: Analogues, ageing and aberrant assimilation of vitamin B12 in Alzheimer’s Disease. Dementia and Geriatric Cognitive Disorders 2001; 12: 133-137
44. Meyer HE et al: Association of high intakes of vitamins B6 and B12 from food and supplements with risk of hip fracture among postmenopausal women in the Nurses’ Health Study. JAMA Network Open 2019; 2: e193591
45. Mohan M et al: Unlocking the cellular mystery: how proton pump inhibitors may alter the dementia landscape. Brain Research 2025; 1861: e149702
46. Moravcova M et al: Biological properties of vitamin B12. Nutrition Research Reviews 2025; 38: 338–370
47. Motwani HV et al: Cob(I)alamin reacts with sucralose to afford an alkylcobalamin: Relevance to in vivo cobalamin and sucralose interaction. Food and Chemical Toxicology 2011; 49: 750-757
48. Nishioka M et al: Loss of vitamin B12 in fish (round herring) meats during various cooking treatments. Journal of Nutrition Science & Vitaminology 2011; 57: 432-436
49. Oberley MJ, Yang DT: Laboratory testing for cobalamin deficiency in megaloblastic anemia. American Journal of Hematology 2013; 88: 522-526
50. Okamoto N et al: Pseudovitamin B12 and factor S are the predominant corrinoid compounds in edible cricket products. Food Chemistry 2021; 347: e129048
51. Pinchart PE et al: Microcystins and cyanobacterial contaminants in the French small-scale productions of spirulina (Limnospira sp.). Toxins 2023; 15(6): e354
52. Piwowarek K et al: Valorization of fruit by-products with Propionibacterium freudenreichii: fortification of vitamin B12 in different types of fruit pomace. LWT - Food Science and Technology 2025; 237: e118785
53. Podzolkov VI et al: Гипервитаминоз В 12 – новый маркер и предиктор прогностически неблагоприятных заболеванийHypervitaminosis. Tерапевтический архив. 2019; 91 (8): 160–167
54. Postnikov PV et al: Определение кобальта в образцах плазмы крови методом масс-спектрометрии с индуктивно-связанной плазмой после перорального приема содержащих кобальт биологически активных добавок к пище. Voprosy Pitaniia 2022; 91(6): 92-101
55. Qiu X et al: Determination of active vitamin B12 (cobalamin) in dietary supplements and ingredients by reversed-phase liquid chromatography: Single-laboratory validation. Food Chemistry 2019; 298: e125010
56. Quigley EMM et al: AGA clinical practice update on small intestinal bacterial overgrowth: Expert review. Gastroenterology 2020; 159: 1526-1532
57. Rakusa ZT et al: Vitamin B12 in foods, food supplements, and medicines—a review of its role and properties with a focus on its stability. Molecules 2023; 28: e240
58. Remacha AF et al: Immune complexes and persistent high levels of serum vitamin B12. International Journal of Laboratory Hematology 2014; 36: 92–97
59. Rhoades J et al: Microbiota and cyanotoxin content of retail spirulina supplements and spirulina supplemented foods. Microorganisms 2023; 11: e1175
60. Rodgers KJ et al: Cyanobacterial neurotoxins: their occurrence and mechanisms of toxicity. Neurotoxicity Research 2018; 33: 168-177
61. Roy-Lachapelle A et al: Detection of cyanotoxins in algae dietary supplements. Toxins 2017; 9: e76
62. Santos F et al: Pseudovitamin B12 is the corrinoid produced by Lactobacillus reuteri CRL1098 under anaerobic conditions. FEBS Letters 2007; 581: 4865–4870
63. Schwartz M, Bastrup-Madsen P: A new vitamin B12 binding protein in serum causing excessively high serum vitamin B12 values. Scandinavian Journal of Haematology 2009; 5: 35–40
64. Seco-Moro MN et al: Enhanced detection of immune complexed vitamin B12 in human serum by size-exclusion fractionation (SEF): An upgraded tool for reliable diagnosis. Analytical Chimica Acta 2025; 1342: e343671
65. Sepassi A et al: Associations between long-term metformin use, the risk of vitamin B12 deficiency, and neuropathy: An All of Us research Program study. Diabetes Research and Clinical Practice 2025; 228: e112424
66. Serraj K et al: Hypervitaminémie B12: physiopathologie et intéret en practique clinique. Presse Medicale 2011; 40: 1120-1127
67. Stedt K et al: Cultivation of Ulva fenestrate using herring production process waters increases biomass yield and protein content. Frontiers in Marine Science 2022; 9: e988523
68. Tribble JR et al: Dysfunctional one-carbon metabolism identifies vitamins B6, B9, B12, and choline as neuroprotective in glaucoma. Cell Reports Medicine 2025; 6: e102127
69. Trigo JP et al: Sea lettuce (Ulva fenestrata) as a rich source of cobalamin (vitamin B12) – both as processed whole biomass and as an extracted protein ingredient. Food Chemistry 2025: 483: e144302
70. Tsiminis G et al: Measuring and tracking vitamin B12: A review of current methods with a focus on optical spectroscopy. Applied Spectroscopy Reviews 2017; 52: 439-455
71. Tu MC et al: Neurovascular correlates of cobalamin, folate, and homocysteine in dementia. Journal of Alzheimer’s disease 2023; 96: 1329-1338
72. van den Oever SP, Mayer HK: Biologically active or just “pseudo”-vitamin B12 as predominant form in algae-based nutritional supplements? Journal of Food Composition and Analysis 2022; 109: e104464
73. Vollbracht C et al: Supraphysiological vitamin B12 serum concentrations without supplementation: the pitfalls of interpretation. QJM: An International Journal of Medicine 2020; 619–620
74. Wang J et al: Learning and memory deficits and Alzheimer's disease-like changes in mice after chronic exposure to microcystin-LR. Journal of Hazardous Materials 2019; 373: 504-518
75. Wang M et al: Challenges in the determination of total vitamin B12 cyanidation conversion: insights from stable isotope dilution assays. Analytical and Bioanalytical Chemistry 2023; 415: 5797-5807
76. Wang Y et al: Research progress of microcystin-LR toxicity to the intestine, liver, and kidney and its mechanism. Environment International 2025; 201: e109547
77. Watanabe F et al: Biologically active vitamin B12 compounds in foods for preventing deficiency among vegetarians and elderly subjects. Journal of Agricultural and Food Chemistry 2013; 61: 6769-6775
78. Watanabe F et al: Pseudovitamin B12 is the predominant cobamide of algal health food, Spirulina tablets. Journal of Agricultural and Food Chemistry 1999; 47: 4736-4741
79. Watanabe F et al: Vitamin B12 sources and microbial interaction. Experimental Biology and Medicine 2018; 243: 148-158
80. Wolffenbuttel BHR et al: Macro-B12 masking B12 deficiency. BMJ Case Reports 2022; 15: e247660
81. Yamada S et al: Content and characteristics of vitamin B12 in some seaweeds. Nutrition Science & Vitaminology 1996; 42: 497-505
82. Zhang Q et al: Microcystis bloom containing microcystin-LR induces type 2 diabetes mellitus. Toxicology Letters 2018; 294: 87-94
83. Zhao Y et al: Microcystin-LR induces dysfunction of insulin secretion in rat insulinoma (INS-1) cells: Implications for diabetes mellitus. Journal of Hazardous Materials 2016; 314: 11-21
84. Zheng X et al: Involvement of four alga toxins in the risks of human neurodegenerative diseases: Toxicogenomic data mining and bioinformatics analysis. Journal of Environmental Sciences (China) 2025; 158: 151-164
85. Zulfiqar AA et al: Hipervitaminosis B12. Nuestra experiencia y una revisión. Medicina (Buenos Aires) 2019; 79: 391-396
86. Zulfiqar AA, Emmanuel A: Hypervitaminemia B12: A biological marker yet to be known. Palliative Medicine & Care International Journal 2018; 1: e555553
87. Kondo H et al: Presence and formation of cobalamin analogues in multivitamin-mineral pills. Journal of Clinical Investigation 1982; 70: 889-898
88. Creis Bendelac E et al: induction of phlorotannins and gene expression in the brown macroalga Fucus vesiculosus in response to the herbivore Littorina littorea. Marine Drugs 2021; 19: e185
89. Diels L: Ersatzstoffe aus dem Pflanzenreich. Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1918
90. Hehemann JH et al: Bacteria of the human gut microbiome catabolize red seaweed glycans with carbohydrate-active enzyme updates from extrinsic microbes. PNAS 2012; 109: 19786–19791
91. Hehemannn JH et al: Transfer of carbohydrate-active enzymes from marine bacteria to Japanese gut microbiota. Nature 2010; 464: 908-912
92. Nagayama K et al: Algicidal effect of phlorotannins from the brown alga Ecklonia kurome on red tide microalgae. Aquaculture 2003; 218: 601-611
93. Park Gy et al: Reduction of total, organic, and inorganic arsenic content in Hizikia fusiforme (Hijiki). Food Science and Biotechnology 2019; 28: 615–622
94. Rebuffet E et al: Discovery and structural characterization of a novel glycosidase family of marine origin. Environmental Microbiology 2011; 13: 1253-1270
95. Yokoi K, Konomi A: Toxicity of so-called edible hijiki seaweed (Sargassum fusiforme) containing inorganic arsenic. Regulatory Toxicology and Pharmacology 2012; 63: 291-297
